Në çdo kohë ka breza të humbur, rini të djegura. Dhe Erich Maria Remark, e dinte fare mirë këtë. Jo sepse ai ishte profet, por sepse përjetoi dy luftëra, pa t’i shuheshin një nga një shokët, prej çmendurive të nazizmit. “Gjithmonë besoja se çdo njeri ishte kundër luftës-derisa e kuptova se kishte edhe disa që ishin në favor të saj; në radhë të parë, ata që nuk kishin nevojë të shkonin në luftë!”, – shkruan në një prej veprave të tij shkrimtari. Në 25 shtator 1970, vdiq në një spital të Lokarnos nga një atak në zemër Erich Mara Remark (Kramer). Një shkrimtar, vepra e të cilit nuk njeh moshë. Një vepër humane, prej të parit sukses “Asgjë e re nga fronti i Perëndimit” e që vijoi si një fill lidhës në gjithë krijimtarinë e tij. Një vepër anti luftë, që do të bëhej shkak i përndjekjeve nga nazistët, të cilët pasi i morën vitet më të bukura të rinisë në luftë, e detyruan të largohej nga vendi, i konfiskuan dhe dogjën librat, e dënuan në mungesë, i vranë të motrën, madje i hoqën dhe nënshtetësinë. “Do të kalojnë edhe shumë vjet, ndoshta edhe dhjetëvjeçarë, dhe Remarku do të vazhdojë të lexohet nëpër botë, sepse, fatkeqësisht, breza të humbur, do të ketë në njëfarë mënyre gjithmonë”, – shkruan përkthyesi Robert Shvarc në pasthënien e romanit “Obelisku i Zi”, një ndër 5 veprat e përkthyera prej tij në shqip (“Tre shokët”, “Shkëndija jete”, “Harku i Triumfit”, “Asgjë e re nga fronti i perëndimit” dhe “Obelisku i zi”) .

Shumë shpejt personazhi i famshëm i Abetares, Petriti, pulat do t’i ushqejë gjithkund ku flitet shqip– Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni dhe në Medvegjë dhe Bujanovc. Ideja e unifikimit të sistemit arsimor, e filluar në vitet ’90, është riaktualizuar pas 20 viteve. Ëndrra për të pasur një Abetare, një histori dhe një kulturë të përbashkët në hapësirat shqiptare mund të bëhet shumë shpejt realitet. Në të beson ministri i Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë, Enver Hoxhaj.

Por, jo vetëm ai. Një vullnet i tillë ekziston edhe në Tiranë. Debati për këtë pritet të fillojë menjëherë pasi të konsolidohet qeveria e re në Shqipëri. Ndërsa, akademiku Mehmet Kraja thotë se kjo nismë është paksa e vonuar, por e vlerëson si të domosdoshme. Ndërsa, eksperti i arsimit, Dukagjin Pupovci thotë se është pak e besueshme se sistemi arsimor mund të unifikohet në të gjitha trojet shqiptare, ngase këto troje ndodhen në pesë shtete të ndryshme që kanë specifikat e veta.

Origjina e kontinenteve

Zoti në fillim krijoi tokën dhe, mbi të, jetën. Gjithçka që jeta afronte, gjallërohej, bëhej njeri.
Por popujt u bënë aq të rëndë, sa gjysma e tokës u shemb dhe u gëlltit nga uji.
Zoti atëherë u mendua – dhe krijoi vdekjen. Kur pesha e popujve bëhet shumë e rëndë, vjen vdekja dhe vret.

Origjina e shtëpisë

Pylli po digjet prej katër ditësh. Kafshët rrezikohen dhe mbërrijnë në fushë. Njerëzit janë ulur mbi prapanicën e vet; ata ndiejnë se dikush i kilikos në krah.
“Ndoshta janë pleshtat”, dhe nisin t’i hanë me sho-shoq. Por më pas, gjithkush thotë “prapë po kilikosem” (dhe kjo ngaqë nuk ngjiten më në degët e larta). Ata vërsulen, kapërthehen, vërvitin degët, i hedhin përtokë. Disa ngrihen mbi të tjerat e ndërthuren, dhe përsëri njerëzit zënë t’u qepen pemëve. Atëherë ata nuk ndihen më të kilikosur nëpër krahë. Degët formojnë një kasolle.
Gjatë stuhisë, njerëzit panë se kasollja u bëri ballë shiut dhe erës. Ata nuk do kthehen më në pyll.

Origjina e veshjes

Ja tek është Mnia, gruaja e Dumit, e ulur përtokë. Ajo ha një lakër.
Në atë çast ngarend një buburrec. Ai ngjitet në një fije të pingult bari, mbërrin te qimet e këmbës (me putrat e tij të panumërta ecën njëherazi mbi shumë qime). Tani buburreci i ka hyrë në vaginë.
Dum! Dumi vjen me vrap; Dumi vret gjithë magjistarët e tribusë, sepse ata dërguan frymën e zjarrit mes këmbëve të gruas.
Pastaj thotë: “Mnia, çfarë ke?”
Mnia e heq buburrecin me gishta.
Ja zanafilla. Që nga ky çast, femrat do veshin fund. Por te Guisët, vajzat dhe burrat ndenjën lakuriq.

Veshja është dinakëri

Tre vëllezër, Fia, Dafia dhe Dafida banojnë në një fshat me kolibe të larta. Fia, duke ecur, largohet dhe mbërrin në mes të kolibeve të ulta. Shkon te kryetari. Shikon gruan e këtij. E dëshiron (këtë e shohin të gjithë, sepse ai është lakuriq).
Kryetari vret Fian. Dafia ndjek nëpër baltë rrugën e gjurmëve të të vëllait dhe mbërrin në fshat. Një kokë është ngulur mbi hu. Ai ka frikë. Pastaj vjen Dafida, Dafida që, me një shqyt prej zhgualli pranë barkut, gjuan gjarpërinjtë. Ja tek është në fshatin me kolibe të ulta, përpara kryetarit të fisit; me shqytin prej zhgualli pranë barkut. Pas pak, ai do t’ia hedhë kryetarit dhe do t’i marrë gruan.
Tani edhe ju e dini historinë. Mos i besoni të bardhit, sepse njeriu i bardhë afrohet i veshur.

Legjenda M, Një satirë e dhimbshme
13 kapituj për 13 pikë llotarie pyetjesh.

Intervistë me Krenar Zejno

Krenar Zejno pas poemave dhe vëllimeve të tij me poezi, më së fundmi ka ardhur para lexuesit me librin e tij në prozë “Legjenda M”. Për Kult Zejno tregon se çfarë sjell ndryshe në Letërsinë shqipe “Legjenda M”, ku është frymëzuar dhe çfarë presim më tej.

1. Ka pak muaj që qarkullon “Legjenda m”, libri juaj i fundit, ndërsa pritet edhe vëllimi i dytë. Së pari, a ka një masë përmes së cilës maten kategori si “e keqja” apo “e shëmtuara” në lëndën e një romani?

Një Zot e di! Pikësëpari është vetë Ai, që me veprën e tij kompozoi realitetin e dhënë, realen bashkë me të pështirën e vet, që e mbartim me vete tok me gjërat që brënda gjithësecilit ngjizen edhe me të shëmtuarën e të Keqen. Për pjesën e artit i janë përgjigjur kësaj pyetje të mëdhenjtë shkrimtarë, qysh herët e deri te piktorët Duschamps, Dubuffet e më tej.
2. Kjo lloj satire e dhimbshme sipas jush është atribut i romanit modern?

I romanit pa mbiemër, së pari i vetë romanit, klasik apo modern, qysh prej lindjes së tij, nga Rabelais te Cervantes deri te Swift e Joyce mandej Beckett, Kundera e Kadare, Mc. Ivan e të tjerë… apo dhe filmat që rrjedhin prej tyre nga Pasolini te Kubrick.
“Satira, tha Swift, është një pasqyrë paksa speciale: kush shihet në të, njeh jashtëqitjet e gjithë të tjerëve”.
Rabelais, gjeniu prej të cilit nisi gjinia e romanit – na e kujton gjithëherë Kundera – tregon se Gargamella, që ishte me barrë, hëngri gjithatë plëndës, sa që u detyruan t’i jepnin ilaç për ta bërë kaps, kështu fetusi i të paudhit Gargantua u vërvit në damar të aortës dhe duke u ngjitur sipër përfundoi të dalë nga veshi i majtë.
Mezi e prisja që satira e mjeshtrit ta kishte pjellë nga prapanica. Dhe po prisja që Rabelais ta zgjidhte si një rrugë e dy punë, me një gur dy zogj: pra, bashkë me shpikjen e artit të ri- romanit, të na pararendte edhe profecinë mbi lindjen e Njeriut të Ri.

3. Nuk ke ndonjë pendesë për këtë shpërfaqje të së keqes së krupëshme?

Jo dhe aq! Për mua të voglin do të mjaftonte fakti që vetë Yahveh u pendua pse pat krijuar njeriun, duke parë me ç’ligësi shkonte drejt së keqes ky ditëzi. Pastaj, e keqja mbetet arti bazë i njeriut, për më tepër këtu, në një botë libër.